Bahasa, Pengetahuan dan Pengalaman di Sebalik Raja Buah

Durian merupakan antara buah tropika yang paling terkenal di Malaysia dan Asia Tenggara. Digelar sebagai “raja buah”, durian bukan sahaja mempunyai nilai ekonomi yang tinggi, malah menjadi sebahagian daripada budaya, identiti dan cara hidup masyarakat di Malaysia.

Dalam tempoh beberapa dekad kebelakangan ini, industri durian telah berkembang dengan pesat hasil peningkatan permintaan domestik dan antarabangsa. Kepelbagaian jenis premium seperti Musang King, Black Thorn, D24, Udang Merah dan pelbagai klon lain telah melonjakkan nilai pasaran durian sehingga menjadikannya antara komoditi pertanian yang paling bernilai di negara ini.

Di sebalik perkembangan industri ini, terdapat satu aspek yang jarang diberi perhatian, iaitu bahasa yang digunakan dalam kalangan pemain industri durian. Seperti mana nelayan mempunyai istilah berkaitan laut dan pelayarannya, atau petani padi mempunyai istilah berkaitan sawah dan tanaman, industri durian juga mempunyai kosa kata tersendiri yang berkembang melalui pengalaman dan pemerhatian selama bertahun-tahun.

Sebahagian istilah tersebut digunakan secara rasmi dalam sektor pertanian dan penyelidikan, manakala sebahagian lagi lahir daripada pengalaman hidup pekebun dan diwariskan secara lisan daripada satu generasi kepada generasi berikutnya. Istilah tersebut digunakan untuk menerangkan tentang jenis, keadaan pokok, kematangan buah, tekstur isi, rasa, aroma dan kecacatan yang berlaku pada buah. Dalam banyak keadaan, istilah tempatan ini lebih mudah difahami dan lebih tepat menggambarkan keadaan sebenar buah berbanding dengan istilah teknikal.

Oleh itu, memahami istilah dalam industri durian bukan sahaja membantu seseorang mengenali buah tersebut dengan lebih mendalam, malah membuka ruang untuk memahami budaya dan pengetahuan tradisional yang membentuk industri ini.

Dalam industri moden, istilah yang paling penting ialah istilah berkaitan jenis atau klon durian. Setiap kategori mempunyai ciri genetik yang tersendiri dan didaftarkan secara rasmi menggunakan sistem kod yang bermula dengan huruf “D”.

Sebagai contoh, Musang King dikenali sebagai D197, Black Thorn sebagai D200, D24 sebagai Sultan dan D168 sebagai IOI. Kod ini penting dalam perdagangan durian kerana hal tersebut dapat memastikan jenis buah yang dipasarkan adalah tepat dan dapat dikenal pasti dengan jelas.

Selain klon yang didaftarkan, masyarakat pekebun juga menggunakan istilah “durian kampung”. Istilah ini merujuk pokok yang tumbuh daripada biji dan tidak mempunyai identiti klon yang khusus. Oleh sebab pokok ini berasal daripada pembiakan secara biji, setiap pokok mempunyai ciri yang berbeza dari segi rasa, warna isi, aroma dan bentuk buah.

Sebaliknya, istilah “durian kahwin” digunakan bagi merujuk pokok yang dihasilkan melalui teknik cantuman. Pokok seperti ini mempunyai ciri yang sama seperti pokok induknya dan menghasilkan buah yang lebih konsisten dari segi kualiti.

Dalam kalangan pekebun lama, terdapat juga istilah seperti “durian hutan”, “durian dusun” dan “durian tua” yang digunakan bagi membezakan asal usul pokok serta usia tanaman.

Dalam pengurusan dusun, terdapat pelbagai istilah yang digunakan untuk menggambarkan peringkat pertumbuhan pokok dan pengurusan tanaman.

Antara istilah yang lazim digunakan ialah anak benih, pokok penanti, cantuman mata tunas, cantuman dewasa, pokok matang dan musim berbunga. Istilah ini digunakan oleh pegawai pertanian, pengusaha nurseri dan pekebun profesional.

Namun begitu, dalam kalangan pekebun tradisional, bahasa yang digunakan lebih bersifat praktikal. Sebagai contoh, apabila pokok mengeluarkan bunga yang banyak, mereka akan menyebut bahawa pokok tersebut “menjadi bunga”. Jika bunga gagal menghasilkan buah, mereka akan mengatakan bahawa bunga tersebut “tidak lekat”.

Apabila buah mula berkembang dengan baik, mereka akan mengatakan bahawa buah tersebut “jadi”. Sebaliknya, jika buah menunjukkan tanda-tanda tidak berkembang dengan sempurna, mereka mula memerhatikan kemungkinan berlakunya masalah seperti “mangkor” atau “keruntung”.

Ada juga pekebun yang menggunakan istilah “buah duduk cantik” untuk menggambarkan buah yang membesar dengan baik dan mempunyai potensi menghasilkan isi yang berkualiti.

Tahap kematangan buah merupakan antara faktor yang paling penting untuk menentukan kualiti durian. Istilah pertama yang sering digunakan ialah “mengkal”. Durian mengkal merujuk buah yang belum mencapai tahap kematangan optimum. Isinya masih keras, kurang aroma dan belum mempunyai rasa yang sebenar.

Apabila buah mencapai kematangan yang sesuai dan gugur secara semula jadi, hal tersebut dikenali sebagai “durian gugur”. Dalam kalangan penggemar durian, durian gugur dianggap mempunyai rasa yang lebih baik kerana proses pematangan berlaku sepenuhnya di atas pokok.

Pada tahap kematangan yang ideal, isi durian biasanya lembut, berlemak dan mempunyai aroma yang seimbang. Namun apabila buah terus matang melepasi tahap optimum, masyarakat pekebun menggunakan istilah “beronyih”.

Beronyih merujuk keadaan isi durian yang terlalu lembut, terlalu basah dan hampir hancur apabila disentuh. Dalam kalangan pengusaha dan penggemar durian berpengalaman, buah yang beronyih lazimnya dianggap telah terlebih masak. Teksturnya menjadi terlalu lembik dan kualitinya mula menurun berbanding dengan durian yang berada pada tahap matang sempurna.

Terdapat juga istilah “beronyih minyak” yang menggambarkan isi yang terlalu lembut tetapi masih mempunyai rasa lemak yang kuat. Walaupun masih boleh dimakan, kebanyakan pembeli premium lebih menggemari durian yang belum mencapai tahap tersebut.

Jika proses kematangan berterusan, kulit buah mungkin mula terbuka sendiri. Keadaan ini dikenali sebagai “merekah”. Sekiranya buah terbuka akibat hentakan ketika jatuh ke tanah, masyarakat pekebun menggunakan istilah “pecah pangsa”.

Dalam industri durian, setiap bahagian buah atau struktur buah mempunyai nama dan istilah tersendiri. Bahagian luar dikenali sebagai kulit, manakala bahagian yang menyambungkan buah kepada pokok dikenali sebagai tangkai.

Di dalam buah terdapat beberapa ruang yang dikenali sebagai pangsa. Pangsa mengandungi isi atau ulas yang menyelaputi biji.

Saiz biji memainkan peranan penting untuk menentukan nilai buah. Antara istilah yang paling popular termasuklah “biji ayam” yang merujuk biji yang kecil dan nipis. Durian yang mempunyai banyak biji ayam biasanya menghasilkan isi yang lebih tebal dan lebih bernilai.

Selain itu terdapat istilah “biji kucing tidur”, yang merujuk biji yang sangat kecil sehingga hampir tidak kelihatan. Durian yang mempunyai banyak biji seperti ini sangat digemari oleh pembeli. Semakin kecil saiz biji, semakin tinggi nilai komersial buah kerana lebih banyak ruang diisi oleh isi durian.

Istilah biji ayam juga merujuk biji durian yang bersaiz kecil dan lonjong, manakala isi tidur atau lebih dikenali sebagai kucing tidur merujuk ulas durian tunggal bersaiz comel yang berbentuk seakan-akan kucing sedang tidur melingkar. Perincian lebih lanjut mengenai ciri istilah ini adalah seperti yang berikut:

Biji Ayam: Digemari ramai kerana bersaiz sangat kecil atau leper (biji kempis). Keadaan ini memberikan ruang yang lebih banyak untuk isi durian yang tebal dan puas dimakan.

Isi Tidur (Kucing Tidur): Baka atau bentuk durian ini biasanya luruh dalam saiz yang agak kecil dan sering kali hanya mengandungi seulas isi di dalam satu pangsa. Isinya pula sangat terkenal dengan tekstur yang gebu, lemak dan berkrim.

Tidak semua durian menghasilkan isi yang sempurna. Oleh itu, pelbagai istilah digunakan untuk menggambarkan kecacatan yang berlaku pada buah. Istilah yang paling terkenal ialah “mangkor”. Mangkor merujuk isi yang gagal berkembang dengan sempurna. Kadangkala hanya sebahagian kecil isi yang terbentuk, manakala selebihnya kosong atau kecut.

Dalam kalangan pekebun lama, terdapat juga istilah “mangkor air”. Keadaan ini berlaku apabila isi terbentuk, tetapi terlalu berair dan kurang padat.

Sebaliknya, “mangkor batu” digunakan bagi menggambarkan isi yang keras dan gagal matang walaupun buah kelihatan matang dari luar.

Selain mangkor, terdapat istilah “keruntung”. Istilah ini digunakan apabila isi mengecut dan tidak memenuhi ruang dalam pangsa.

Keadaan ini sering menghasilkan ruang kosong di dalam buah yang dikenali sebagai “lopak”. Semakin besar lopak yang terdapat dalam pangsa, semakin rendah nilai buah tersebut.

Satu lagi istilah yang biasa digunakan ialah “isi tidur”. Istilah ini merujuk kepada isi yang tidak berkembang sepenuhnya dan melekap rapat pada biji.

Selain itu, terdapat juga istilah “bunting”, iaitu keadaan apabila buah kelihatan besar dari luar tetapi mempunyai isi yang sedikit apabila dibuka.

Tekstur merupakan antara faktor utama yang menentukan penerimaan pengguna terhadap sesuatu durian. Antara istilah yang paling dihargai ialah “mentega”. Istilah ini digunakan apabila isi mempunyai tekstur yang sangat halus, licin dan lembut seperti mentega. Isi berciri mentega lazimnya dianggap sebagai ciri durian berkualiti tinggi kerana dapat memberikan pengalaman makan yang lebih memuaskan.

Sebaliknya, istilah “berurat” digunakan apabila isi mempunyai banyak serat. Ada pengguna yang menyukai tekstur ini kerana memberikan rasa yang lebih padat, namun ramai juga yang lebih menggemari isi yang licin dan halus. Terdapat juga istilah “padat”, yang digunakan bagi menggambarkan isi yang tebal dan penuh, serta istilah “ringan” untuk menggambarkan isi yang kurang memuaskan.

Bentuk dan warna isi sering digunakan oleh pekebun dan pembeli berpengalaman untuk menilai sesuatu durian. Antara istilah yang unik termasuklah “jantung pisang”. Istilah ini digunakan apabila isi mempunyai bentuk yang panjang dan tirus menyerupai jantung pisang.

Dari segi warna pula, terdapat istilah “tembaga”. Istilah ini digunakan untuk menggambarkan warna isi yang mempunyai tona jingga gelap, keemasan tua atau kemerahan seakan-akan warna logam tembaga. Dalam kalangan penggemar durian, warna tembaga sering dikaitkan dengan rasa yang lebih pekat, lebih lemak dan aroma yang lebih kuat.

Istilah ini lazim digunakan untuk menggambarkan durian kampung tertentu atau jenis yang mempunyai warna isi yang lebih gelap daripada warna kuning biasa.

Rasa merupakan faktor yang paling mempengaruhi nilai komersial sesuatu jenis durian. Antara istilah yang paling lazim digunakan ialah “berlemak”. Dalam dunia durian, berlemak merujuk rasa yang kaya, berkrim dan memuaskan.

Istilah “manih leting” pula digunakan untuk menggambarkan tahap kemanisan yang sangat tinggi. Apabila seseorang menyebut bahawa sesuatu durian itu manih leting, hal ini bermaksud rasa manisnya sangat ketara dan mendominasi keseluruhan profil rasa buah tersebut.

Selain itu, terdapat istilah “pahit hujung”, iaitu rasa pahit yang muncul selepas rasa manis. Dalam banyak kategori premium, keseimbangan antara rasa manis dengan pahit hujung dianggap sebagai petunjuk terhadap kualiti yang tinggi. Ada juga pekebun yang menggunakan istilah seperti “masak gula”, “manis pekat” dan “lemak berkrim” untuk menerangkan profil rasa sesuatu buah.

Aroma merupakan salah satu ciri yang menjadikan durian begitu istimewa. Antara istilah yang terkenal ialah “melayang”. Istilah ini digunakan apabila bau durian sangat kuat sehingga dapat dihidu dari jarak yang jauh. Sebagai contoh, seorang pekebun mungkin berkata bahawa bau durian sedang melayang dari dusunnya walaupun seseorang masih berada di jalan utama.

Selain itu, terdapat juga istilah “kebas”, yang digunakan untuk menggambarkan sensasi yang tertinggal pada lidah selepas menikmati beberapa ulas durian. Dalam perbualan santai, masyarakat turut menggunakan istilah “mabuk durian” bagi menggambarkan keadaan seseorang yang terlalu banyak makan durian sehingga berasa panas badan, mengantuk atau kurang selesa.

Antara produk durian yang paling dikenali ialah tempoyak, iaitu isi durian yang diperam sehingga menghasilkan rasa masam yang unik dan sering dijadikan bahan masakan seperti gulai tempoyak. Selain itu, lempok durian juga merupakan hasil pemprosesan durian yang dihasilkan dengan memasak isi durian bersama-sama gula sehingga menjadi pekat dan kenyal.

Selain tempoyak dan lempok, durian juga boleh dijadikan dodol durian, pengat durian, jem durian, aiskrim durian serta pelbagai jenis kuih tradisional. Produk ini bukan sahaja memanjangkan jangka hayat penyimpanan durian, malah membuka peluang kepada usahawan untuk menjana pendapatan melalui industri makanan berasaskan durian.

Sebagai kesimpulannya, industri durian bukan sekadar industri pertanian yang menghasilkan buah bernilai tinggi. Industri durian juga merupakan dunia yang kaya dengan bahasa, istilah dan pengetahuan tradisional yang dibentuk melalui pengalaman berpuluh-puluh tahun para pekebun dan pengusaha.

Istilah seperti “mengkal”, “beronyih”, “beronyih minyak”, “mangkor”, “mangkor air”, “mangkor batu”, “keruntung”, “lopak”, “isi tidur”, “bunting”, “mentega”, “berurat”, “jantung pisang”, “tembaga”, “biji ayam”, “biji kucing tidur”, “manih leting”, “pahit hujung”, “melayang” dan “kebas” membuktikan bahawa masyarakat yang terlibat dalam industri durian mempunyai sistem pemerhatian yang sangat terperinci terhadap buah tersebut.

Kekayaan istilah ini bukan sahaja memperkaya bahasa Melayu, malah menjadi sebahagian daripada warisan budaya dan pengetahuan tempatan yang wajar didokumentasikan serta dipelihara. Di sebalik setiap buah durian yang dinikmati, terdapat pengalaman, pemerhatian dan kebijaksanaan masyarakat yang telah lama hidup bersama “raja buah” ini.